زیر پوست ترجمه‌های دانشجویی

ترجمه دانشجویی

چنانچه که می‌دانیم برقراری ارتباط و انتقال دانش دو حوزه اصلی و کاربردی ترجمه محسوب می‌شوند. در زمینه انتقال دانش جدای از حوزه نشر و رسانه، دانشگاه نیز بشکل گسترده‌ای با ترجمه سرو کار داشته و بدان نیازمند است. از اینرو بخش قابل توجهی از حوزه ترجمه به ترجمه‌هایی که اصطلاحاً آن را ترجمه دانشجویی نامیده‌اند اختصاص یافته است. می‌توان گفت تقریباً همه مترجمان، کار ترجمه را با انجام ترجمه‌های دانشجویی آغاز می‌کنند و جز عده‌ اندکی که بخت یارشان بوده و جذب شرکت یا سازمان بزرگی شده‌اند، بقیه مترجمین کم و بیش سر و کارشان به ترجمه‌های دانشجویی می‌افتد و بیشتر از سر ناچاری چنین ترجمه‌هایی را می‌پذیرند. اما این مدل ترجمه دانشجویی چیست و اصلاً چرا به وجود آمده است؟ ریشه‌اش کجاست و  چه مسایلی حول آن وجود دارد؟ در این مقاله نگاهی ویژه به ترجمه دانشجویی و تبعات آن در حوزه ترجمه و حرفه مترجمی خواهیم داشت.

در نگاه اول کندوکاو در ترجمه‌های دانشجویی و برخورد نقادانه با آن خصوصا از سوی یک مترجم بی‌مورد و چه بسا اشتباه به نظر برسد. ممکن است مترجمان بسیاری مخالف چنین پرداختی به این مسأله باشند چراکه هرچه باشد یکی از منابع درآمد مترجمان محسوب می‌شود. اما اگر دقیق شویم و پیامدهای آن را دنبال کنیم، خواهیم دید آنچه که ترجمه دانشجویی نامیده می‌شود از جهات مختلف نه تنها به حوزه ترجمه و حرفه مترجمی بلکه به انتقال دانش و دانش‌جویان ما نیز لطمات بسیاری زده است.

در بیشتر موارد ماجرای ترجمه دانشجویی از اینجا آغاز می‌شود که استادی برای پروژه یک درس، کار کلاسی یا نمره میان ترم، به دانشجویانش ترجمه – تقریبا ده صفحه – از کتاب یا مقاله‌ای را پیشنهاد می‌کند. بیشتر دانشجویان نیز که از عهده ترجمه متن برنمی‌آیند – حتی آنانی که دانش زبانی خوبی دارند کار برگردانی و ترجمه را سخت یافته و زمان مورد نیاز برای انجام آن را ندارند – به سراغ دارالترجمه‌ها، موسسات زبان، دفاتر خدمات ترجمه یا حتی کافی‌نت‌ها رفته یا خود مترجمی را می‌یابند تا در ازای مبلغی، ترجمه متن را برایشان انجام بدهد. می‌توان گفت کمتر از یک درصد ترجمه‌های دانشجویی توسط خود دانشجویان انجام می‌شود. این موضوع را همه و خصوصا استادان دانشگاه می‌دانند و مسئله‌ای نیست که کسی آنرا انکار کند. یعنی به عبارت دیگر در دانشگاه‌های ما به روشنی – البته نه بطور مستقیم در این مورد – با پول نمره خریداری می‌شود. این اساسی‌ترین مشکل به اصطلاح ترجمه‌های دانشجویی است. دانشجو بدون کوچکترین زحمتی متن ترجمه شده را به ازای مبلغی در حدود سی تا پنجاه هزار تومن از مترجمی گرفته و به دست استادش می‌رساند و  نمره مورد نظر آن را دریافت می‌کند. متأسفانه نه تنها پروژه‌های ترجمه بلکه تقریباً تمامی پروژه‌های دوره دانشجویی، از پاورپوینت گرفته تا پایان نامه را می‌توان به دکان‌هایی که انجام چنین کارهایی را به در و دیوار خود زده‌اند سپرد و در ازای مبلغی خیال خود را از انجام آنان راحت کرد. متاسفانه امروزه در کشور ما دیگر دانش کسب نمی‌شود، بلکه خرید و فروش می‌شود. حال اینکه چرا چنین مسئله‌ای نه بصورت پنهانی بلکه کاملا آشکارا و حتی قانونی در کشور ما انجام می‌گیرد، موضوعی است که باید مسئولین مربوطه پاسخگوی آن باشند.

از زاویه دیگری اگر به موضوع نگاه کنیم به این سؤال بسیار مهم می‌رسیم که چرا استادان دانشگاه به دانشجویان خود که نه درس‌شان ترجمه است و نه سررشته‌ای در ترجمه دارند، پروژه ترجمه می‌دهند. با پیگیری موضوع درمی‌یابیم که بیشتر این ترجمه‌ها برای استادان دانشگاهی منافع شخصی و آکادمیک دربردارد: مقالاتی را که مرتبط با مدرک دکترای‌شان است یا اینکه جزو منابع مقاله یا کتابی است که در دست تهیه دارند یا اینکه صرفاً مطلبی چشم‌شان را گرفته و بد نمی‌بینند آنرا بخوانند، برای ترجمه به دانشجویان‌ خود می‌سپارند. هرازگاهی هم به فکر چاپ کتابی به نام خود بعنوان مترجم یا مؤلف می‌افتند و برای انجام آن کتاب را (بصورت مساوی و عادلانه البته) بین دانشجویان خود تقسیم می‌کنند تا ترجمه‌ آن را در ازای نمره برایشان بیاورند. استادانی نیز که جزو هیئت علمی‌ دانشگاه‌اند یا قصد عضویت در چنین هیئت‌هایی را دارند، با ارائه ترجمه‌هایی که خود نقشی در آن نداشته و هزینه‌اش نیز بر گردن دانشجویان‌شان است، برای خود امتیاز کسب می‌کنند. در نتیجه در ترجمه دانشجویی، دانشی منتقل نمی‌شود، دانشجو مطلبی یاد نگرفته و نفعی نمی‌برد. این دومین مشکل قابل توجه در مسئله ترجمه‌های دانشجویی است.

حال نوبت این است که بپرسیم آیا افراد موجود در چرخه ترجمه دانشجویی از اینکار راضی هستند؟ پاسخ به ظاهر مثبت است: مترجم در این میان پولی بدست می‌آورد، دانشجو به راحتی نمره‌ای کسب می‌کند و استاد نیز به رایگان صاحب ترجمه‌ای می‌شود. اما در واقع اینکار چندان رضایت طرفین معامله را جلب نمی‌کند، به این دلیل که: هزینه پرداختی برای ترجمه‌های دانشجویی بسیار کمتر از ترجمه‌های معمول بازار است. مترجمان تقریباً با نصف قیمت مجبور اند ترجمه‌های دانشجویی را بپذیرد و همین دریافت اندک پول باعث می‌شود که در کار خود سهل‌انگار بوده و ترجمه مناسبی ارائه نکنند (در بیشتر مراکز خدمات ترجمه، کیفیت ترجمه به طلایی، نقره‌ای و برنزی دسته بندی شده است. بیشتر ترجمه‌های دانشجویی با کیفیت برنزی ارائه می‌شوند که ارزان‌ترین و پایین‌ترین کیفیت ترجمه محسوب می‌شود). متأسفانه همین روش و رویکرد ترجمه کردن غیر اصولی و غیر متعهدانه به مرور زمان در ناخودآگاه مترجم نیز نهادینه گشته و باعث می‌شود کیفیت ترجمه‌هایش هیچ‌گاه به حد عالی و بی‌نقص خود نرسد. همین برچسب ترجمه ارزان (بخوانید تقریبا مفت) و کم کیفیت نیز پای افراد زیادی را که فاقد دانش کافی در این زمینه هستند به حوزه ترجمه باز می‌کند. بدین ترتیب تقریبا همه، حتی کسانی که دانش زبانی‌شان در حد متوسطه نیز نیست به عنوان مترجم جلو آمده و سنگی در تاریکی نابسامانی حوزه ترجمه پرتاب می‌کنند. کیفیت پایین و پر اشکال ترجمه‌‌ نیز به طبع دانشجویانی را که پولی بابت آن پرداخت کرده‌اند راضی نمی‌کند. استادان نیز به ترجمه روان و مورد نظر خود نرسیده و با متنی رو به رو می‌شوند که در بهترین حالت به بازبینی و ویرایش بسیار نیاز دارد که از حوصله یا جیب استادان فراتر است. بدین شکل حجم اصلی ترجمه‌های دانشجویی در نهایت روانه سطل زباله شده و هیچ بازدهی به همراه ندارد. این نیز یکی دیگر از معضلات اساسی ترجمه‌های دانشجویی است که هزینه و انرژی صرف شده برای آن باعث انتقال دانشی نشده و عملا به هدر می‌رود.  

از طرف دیگر چون این آثار در هیچ کجا جمع‌آوری یا حتی ثبت نمی‌شوند، احتمال اینکه یک متن واحد دو یا سه بار توسط اشخاص مختلف ترجمه یا ارائه شود بسیار است. همین خلاء اطلاعاتی باعث شده که عده‌ای سودجو نیز بازار سیاهی برای ترجمه‌های دانشجویی به وجود بیاورند. با یک جستجوی ساده در اینترنت می‌توان سایت‌های مختلفی را یافت که ترجمه‌های دانشجویی آماده‌ای را برای فروش گذاشته‌اند. ناگفته پیداست که این واسطه‌ها بدون اطلاع مترجم این متون (که نام و نشانی ساده‌ای نیز بر روی اثر ترجمه خود ندارند) و حتی سفارش‌دهنده نخستین آن، مبادرت به فروش اینگونه ترجمه‌ها کرده و هیچ مبلغی از این فروش‌ها به جیب صاحبان اصلی آنها نمی‌رسد.

چنانچه عنوان شد ترجمه‌های دانشجویی از زوایای چندی چون خریدن نمره آن، هزینه پایین و کیفیت نامطلوب این نوع ترجمه‌ها، عدم داشتن کارایی و مهجور ماندن حجم اصلی آنها، کاستن دقت مترجمان در فن ترجمه و ملکه ذهن شدن عادات غلط در ترجمه کردن، ورود افراد نامترجم به حوزه ترجمه و... دارای اشکالات اساسی بوده و فاقد بازدهی کارا و موثر برای جامعه است. تغییر رویکرد و نگاه به این حوزه می‌تواند قدم بسیار مثبتی در انتقال دانش و کسب اطلاعات علمی بیشتر محسوب شود. برای نیل به این مهم اقدامات و طرح‌های اصلاحی خاصی می‌توان انجام داد که در مقاله جداگانه‌ای به چند مورد از آنها اشاره خواهیم کرد.

برچسب‌ها: